چرا پیامران در زمان ظهورشان با انکار مواجه میشوند؟

استقامت؛ نشانه‌ای که در هیاهوی مخالفت گم می‌شود

اگر پیامبران تنها صاحبان اندیشه‌هایی تازه بودند، می‌شد دعوت آنان را مانند هر نظریهٔ انسانی دیگری سنجید: اندیشه‌ای مطرح می‌شود، طرفدارانی پیدا می‌کند، در برابر نقدها اصلاح می‌شود و اگر شرایط دشوار شود، صاحب آن ممکن است از بخشی از ادعاهای خود عقب‌نشینی کند. اما تاریخ ظهورهای الهی با چنین الگویی سازگار نیست. پیامبران در برابر مخالفت‌هایی ایستادند که نه‌فقط اعتبار و آسایش، بلکه آزادی و جان آنان را تهدید می‌کرد. با این همه، شدت فشار نه‌تنها از اطمینانشان نکاست، بلکه استقامت آنان را آشکارتر ساخت.

این پایداری را نباید صرفاً نوعی سرسختی شخصی دانست. انسان ممکن است بر عقیده‌ای نادرست نیز پافشاری کند، اما پایداری پیامبران ویژگی دیگری داشت: آنان در شرایطی که همهٔ سودهای ظاهری در عقب‌نشینی بود، بدون طلب ثروت، مقام یا امنیت به دعوت خود ادامه دادند. زندان، تبعید، تحقیر، تهدید و تنهایی نتوانست مقصد آنان را تغییر دهد. آنچه از دست می‌دادند آشکار بود، اما سود دنیوی‌ای که از ادامهٔ راه به دست آورند وجود نداشت.

حضرت موسی در برابر قدرت فرعون ایستاد؛ حضرت مسیح با وجود آگاهی از خطری که در انتظارش بود، رسالت خود را رها نکرد؛ حضرت محمد در سال‌های آزار و محاصره، دعوت خویش را با وعدهٔ ثروت و ریاست معاوضه نکرد. حضرت باب از نخستین روزهای اظهار امر تا لحظهٔ شهادت، با آرامش و ثباتی کم‌نظیر بر مأموریت خود باقی ماند. حضرت بهاءالله نیز در مسیری که از زندان سیاه‌چال تهران آغاز شد و با تبعیدهای پی‌درپی تا عکّا ادامه یافت، در هیچ مرحله‌ای از اعلام پیام خویش دست نکشید.

استقامت به تنهایی جای تحقیق را نمی‌گیرد، اما در سنجش صداقت یک مدعی اهمیت دارد. هنگامی که انسانی می‌توانست با یک انکار یا سازش، جان و آسایش خود را حفظ کند و با این حال آگاهانه رنج را پذیرفت، نمی‌توان انگیزهٔ او را با معیارهای عادی جاه‌طلبی توضیح داد. در روایت‌های مربوط به حضرت باب، حتی پژوهشگران و ناظران غیر بهائی نیز آرامش، شجاعت و پایداری او را در برابر محاکمه، زندان و مرگ ثبت کرده‌اند. این پایداری چنان برجسته بود که مخالفان، با وجود قدرت سیاسی و دینی خود، نتوانستند آن را به رفتار کسی فروبکاهند که در پی منفعت شخصی است.

716.pdf

با این حال، مردم اغلب درست همان چیزی را که باید دلیل تأمل بدانند، بهانهٔ انکار قرار می‌دهند. مظلومیت پیامبر را نشانهٔ ضعف می‌شمارند، تنهایی او را دلیل نادرستی می‌گیرند و مخالفت اکثریت را جایگزین بررسی شخصی می‌کنند. گویی حقیقت فقط زمانی معتبر است که از همان ابتدا قدرت سیاسی، تأیید عمومی و پیروزی ظاهری در کنار آن باشد. اما اگر این معیار را بپذیریم، باید بیشتر پیامبران را در آغاز ظهورشان انکار کنیم؛ زیرا دعوت آنان معمولاً زمانی آغاز شده که قدرت در دست مخالفان بود و شمار پیروانشان اندک.

قدرت حقیقی یک پیام الهی همیشه در نخستین روزهایش به صورت حکومت، جمعیت یا ثروت ظاهر نمی‌شود. گاهی در توانایی آن برای حفظ صاحب پیام در میان بلاها، دگرگون کردن شخصیت انسان‌ها و ایجاد حرکتی دیده می‌شود که پس از حذف ظاهری رهبرش نیز ادامه می‌یابد. شمشیر می‌تواند بدن را از میان ببرد، اما نمی‌تواند حقیقتی را که در جان انسان‌ها ریشه گرفته خاموش کند.

چرا پیامبران همیشه هدف اعتراض قرار گرفته‌اند؟

مخالفت با فرستادگان الهی معمولاً از یک مسیر تکراری پیروی کرده است. ابتدا اصل پیام نادیده گرفته می‌شود و توجه مردم به شخصیت، زبان، خانواده یا موقعیت اجتماعی آورندهٔ آن معطوف می‌گردد. سپس سخنان او تحریف یا از زمینهٔ اصلی جدا می‌شود. در مرحلهٔ بعد، شایعاتی ساخته می‌شود تا مردم پیش از شنیدن مستقیم پیام، از آن بترسند. سرانجام، هنگامی که استدلال کافی نیست، فشار اجتماعی یا سیاسی جای آن را می‌گیرد.

این الگو فقط محصول خشونت یا جهل نیست؛ از تعارض منافع نیز سرچشمه می‌گیرد. هر پیامبر معیارهای اخلاقی و اجتماعی عصر خود را به چالش می‌کشد. دعوت او اقتدار کسانی را که از وضع موجود سود می‌برند محدود می‌کند، امتیازهای موروثی را زیر سؤال می‌برد و مسئولیت تازه‌ای بر دوش مردم می‌گذارد. بنابراین مخالفت با او همیشه صرفاً دفاع از یک عقیده نیست؛ گاهی دفاع از قدرت، منزلت و ساختاری است که با پذیرفتن پیام تازه متزلزل خواهد شد.

در چنین فضایی، حقیقت نخستین قربانی است. به جای آنکه آثار و تعالیم صاحب دعوت بررسی شود، دربارهٔ او داستان ساخته می‌شود. به جای مراجعه به سخنانش، روایت دشمنانش پذیرفته می‌شود. به جای سنجیدن پیام با عقل و وجدان، از مردم خواسته می‌شود به داوری صاحبان قدرت اعتماد کنند. این روش در طول قرن‌ها برای مقابله با پیامبران به کار رفته است: نسبت دادن جنون، جادوگری، جاه‌طلبی، بی‌دینی یا برهم زدن نظم جامعه.

نکتهٔ مهم این است که بسیاری از این اعتراض‌ها در ظاهر می‌توانند منطقی به نظر برسند. مخالفان معمولاً نمی‌گویند «ما با حقیقت دشمنیم»؛ آنان خود را نگهبان ایمان، اخلاق یا امنیت جامعه معرفی می‌کنند. از همین رو، تشخیص مسئله دشوار می‌شود. تعصب به ندرت با نام تعصب وارد می‌شود؛ اغلب لباس وظیفه، وفاداری و دفاع از مقدسات می‌پوشد.

در بررسی هر دعوت دینی، بنابراین، فقط پرسیدن اینکه «چه کسانی با آن مخالفت کردند؟» کافی نیست. باید دید مخالفان چه چیزی را واقعاً بررسی کرده بودند، اطلاعاتشان را از کجا گرفته بودند و پذیرش آن پیام چه تغییری در موقعیت آنان ایجاد می‌کرد. تعداد مخالفان، شدت اتهام‌ها یا قدرت اجتماعی آنان هیچ‌یک به خودی خود معیار حقیقت نیست.

تاریخ نشان می‌دهد اکثریت می‌تواند با اطمینان اشتباه کند. گروه بزرگی از مردم ممکن است یک روایت را تکرار کنند، بی‌آنکه هیچ‌گاه سرچشمهٔ آن را بررسی کرده باشند. هنگامی که یک داوری به اندازهٔ کافی تکرار شود، برای نسل‌های بعدی شکل واقعیت پیدا می‌کند. آن‌گاه انسان دیگر احساس نمی‌کند که در حال پذیرفتن نظر دیگران است؛ تصور می‌کند چیزی را می‌داند که در حقیقت فقط بارها شنیده است.

حقیقت پیش از آنکه شناخته شود، اغلب بیگانه به نظر می‌رسد

هر ظهور الهی از جهتی آشنا و از جهتی تازه است. آشناست، زیرا همان اصول بنیادین را زنده می‌کند: محبت، عدالت، راستی، پاکی، خدمت و توجه به خدا. تازه است، زیرا این اصول را در افقی گسترده‌تر و متناسب با نیازهای زمان بیان می‌کند. همین ترکیب آشنایی و تازگی، نقطهٔ آزمون انسان است.

اگر پیام تازه هیچ تفاوتی با گذشته نداشت، نیازی به ظهور تازه نبود. اگر فقط همان واژه‌ها، احکام و ساختارهای پیشین را تکرار می‌کرد، نمی‌توانست جامعه را به مرحله‌ای جدید هدایت کند. از سوی دیگر، چون از همان سرچشمهٔ الهی است، نباید هدف و روح آن با حقیقت ادیان گذشته بیگانه باشد. شناخت ظهور تازه، توانایی دیدن وحدت در میان تفاوت‌ها را می‌طلبد.

برخی تنها تفاوت‌ها را می‌بینند و نتیجه می‌گیرند که ادیان یکدیگر را نفی می‌کنند. برخی دیگر برای اثبات وحدت، همهٔ تفاوت‌های واقعی را نادیده می‌گیرند. هر دو نگاه بخشی از حقیقت را از دست می‌دهند. پیامبران در مقام سرچشمهٔ هدایت، حقیقتی واحد را منعکس می‌کنند؛ اما در مقام شخصیت تاریخی، مأموریت و شرایط ظهور، با یکدیگر تفاوت دارند. یگانگی آنان به معنای یکسان بودن همهٔ جزئیات نیست، همان‌گونه که تفاوتشان به معنای جدایی سرچشمه‌ها نیست.

می‌توان نور خورشید را در آینه‌های گوناگون دید. هر آینه شکل و جایگاه خود را دارد، اما نوری که در آن می‌تابد یکی است. اگر کسی فقط به قاب آینه‌ها نگاه کند، تفاوت می‌بیند؛ اگر تنها از نور سخن بگوید و وجود آینه‌ها را انکار کند، نحوهٔ ظهور آن نور را نادیده گرفته است. فهم درست ادیان نیز نیازمند توجه هم‌زمان به این دو بُعد است: وحدت حقیقت الهی و تفاوت مأموریت‌های تاریخی پیامبران.

این نگاه، رقابت میان ادیان را به پیوستگی تبدیل می‌کند. حضرت زرتشت جای حضرت موسی را نمی‌گیرد، حضرت مسیح پیام حضرت موسی را بی‌ارزش نمی‌سازد، حضرت محمد حقیقت حضرت مسیح را نفی نمی‌کند و ظهور حضرت باب و حضرت بهاءالله عظمت پیامبران گذشته را کاهش نمی‌دهد. هر ظهور مرحله‌ای تازه در جریان واحد تربیت بشر است. احترام حقیقی به پیامبر گذشته، تنها ستایش نام او نیست؛ آمادگی برای شناخت همان نور در ظهوری تازه است.

اگر ظهور تازه‌ای را فقط با گذشته بسنجیم

یکی از دشوارترین موانع شناخت این است که مردم از پیامبر تازه می‌خواهند کاملاً شبیه پیامبر پیشین باشد. اگر همانند او سخن بگوید، می‌پرسند چه چیز تازه‌ای آورده است؛ اگر متفاوت سخن بگوید، می‌گویند چگونه می‌تواند از همان خدا باشد. بدین ترتیب، هر تفاوتی دلیل رد و هر شباهتی نشانهٔ بی‌نیازی از ظهور جدید تلقی می‌شود.

این بن‌بست زمانی شکسته می‌شود که معیار شناخت از شباهت ظاهری به آثار واقعی منتقل شود. باید دید یک پیام چه تصوری از انسان ارائه می‌دهد، چه فضایل اخلاقی‌ای پرورش می‌دهد، برای دردهای زمان چه پاسخی دارد و آیا می‌تواند در جان پیروان خود نیرویی برای خدمت، فداکاری و وحدت پدید آورد. باید آثار صاحب دعوت را مستقیماً خواند، نه آنکه شناخت او را به گزیده‌هایی که مخالفانش انتخاب کرده‌اند محدود کرد.

همچنین لازم است تعبیرات رمزی و نمادین کتاب‌های مقدس با احتیاط بررسی شوند. بسیاری از مردم در طول تاریخ، پیشگویی‌های معنوی را چنان تحت‌اللفظی فهمیده‌اند که وقوع آن‌ها را جز در شکلی مادی ناممکن دانسته‌اند. هنگامی که موعود مطابق این تصویر ظاهر نشد، نتیجه گرفتند وعده تحقق نیافته است. در حالی که خود کتاب‌های آسمانی سرشار از استعاره، تمثیل و زبان نمادین‌اند؛ زبان آسمان و زمین، نور و تاریکی، حیات و مرگ، خواب و بیداری، فقط به پدیده‌های طبیعی اشاره نمی‌کند.

اصرار بر تفسیر صرفاً ظاهری، گاهی انسان را به وضعیتی متناقض می‌رساند: او از یک سو می‌پذیرد که پیامبران گذشته با تمثیل و رمز سخن گفته‌اند، اما دربارهٔ موعود آینده هر نشانه را فقط به معنای مادی آن محدود می‌کند. در نتیجه، به جای آنکه ظهور را روشن‌کنندهٔ معنای پیشگویی بداند، از پیشگویی تفسیری می‌سازد که هیچ ظهور زنده‌ای نمی‌تواند با آن سازگار شود.

آزمونی که هنوز پایان نیافته است

نگاه کردن به گذشته آسان است. امروز می‌توانیم از فاصله‌ای امن دربارهٔ مخالفان حضرت مسیح یا حضرت محمد داوری کنیم و خطای آنان را آشکار ببینیم. اما آنان نیز خود را دشمن حقیقت نمی‌دانستند. بسیاری مطمئن بودند که با تکیه بر کتاب مقدس، سنت، نظر عالمان و نشانه‌های موعود تصمیمی درست گرفته‌اند. همین واقعیت باید ما را محتاط کند.

مسئلهٔ اصلی این نیست که آیا ما اکنون پیامبران گذشته را می‌پذیریم. پذیرش آنان پس از آنکه قرن‌ها تاریخ، تمدن و میلیون‌ها پیرو بر حقانیتشان گواهی داده‌اند، آزمونی دشوار نیست. پرسش واقعی این است که آیا می‌توانیم حقیقت را پیش از آنکه به باور عمومی تبدیل شود تشخیص دهیم؛ زمانی که هنوز در اقلیت است، مخالفان نیرومندی دارد و پذیرفتنش ممکن است آسایش فکری ما را برهم زند.

برای چنین شناختی، داشتن اطلاعات بیشتر به تنهایی کافی نیست. تاریخ نشان می‌دهد عالمان بسیاری با وجود دانش گسترده از تشخیص بازماندند و انسان‌هایی ساده با دلی آزاد حقیقت را پذیرفتند. دانش زمانی راهگشاست که با فروتنی همراه باشد. در غیر این صورت، می‌تواند ابزار پیچیده‌تری برای توجیه پیش‌داوری‌های قبلی شود.

آمادگی برای شناخت حقیقت یعنی بتوانیم میان احترام به گذشته و اسارت در گذشته تفاوت بگذاریم؛ بتوانیم آثار یک دعوت را پیش از داوری بخوانیم؛ بتوانیم مخالفت جمع را دلیل قطعی ندانیم؛ و بتوانیم احتمال دهیم که فهم ما از پیشگویی‌ها، احکام و سنت‌ها کامل نیست. این آمادگی به معنای پذیرفتن بی‌چون‌وچرای هر ادعایی نیست. درست برعکس، تحقیق مستقل مستلزم دقت، عقل، مقایسه و سنجش است. اما این سنجش باید آزادانه انجام شود، نه با نتیجه‌ای که از پیش تعیین شده است.

حقیقت همیشه پنهان نیست؛ گاهی ما از آن روی می‌گردانیم

در آغاز این مقاله، از لحظه‌هایی سخن گفتیم که انسان سال‌ها بعد درمی‌یابد حقیقت از ابتدا در برابرش بوده است. اکنون می‌توان معنای عمیق‌تر آن تجربه را دید. حقیقت همیشه به دلیل پیچیدگی خود پنهان نمی‌ماند؛ گاه به این دلیل دیده نمی‌شود که پذیرش آن مستلزم ترک تصویری آشنا، امتیازی دیرینه یا اطمینانی راحت است.

تاریخ پیامبران نشان می‌دهد مشکل بشر فقط کمبود راهنما نبوده است. راهنما آمده، سخن گفته، رنج برده و آثار خود را بر جای گذاشته است؛ اما انسان بارها صدای او را در میان هیاهوی عادت، تعصب و ترس نشنیده است. گاه از پیامبر خواسته است قدرتی را نشان دهد که خود انتظار دارد، به زبانی سخن بگوید که از پیش می‌شناسد و آینده را به شکلی محقق کند که تفاسیر او تعیین کرده‌اند. سپس، چون حقیقت از فرمان ذهن او پیروی نکرده، از کنارش گذشته است.

درس تاریخ این نیست که مردم گذشته نادان بودند و ما آگاه‌تریم. چنین نتیجه‌ای فقط شکل تازه‌ای از همان غرور قدیمی است. درس واقعی این است که سازوکار انکار هنوز در درون ما زنده است. ما نیز می‌توانیم نام‌های مقدس را بر زبان بیاوریم، در انتظار حقیقت باشیم و در عین حال فقط صورتی را بپذیریم که با انتظارهایمان سازگار است.

شناخت حقیقت از جایی آغاز می‌شود که انسان به جای پرسیدن «آیا این همان چیزی است که انتظار داشتم؟» بپرسد «آیا ممکن است انتظار من نیازمند اصلاح باشد؟» از آن پس، او دیگر ظاهر قدرت را با حقانیت اشتباه نمی‌گیرد، مخالفت اکثریت را حکم نهایی نمی‌شمارد و تفاوت زبان پیامبران را نشانهٔ جدایی آنان نمی‌داند. به آثار نگاه می‌کند، به قدرت تربیتی پیام، به استقامت صاحب آن و به تحولی که در جان انسان‌ها و مسیر تاریخ پدید می‌آورد.

شاید بزرگ‌ترین مانع شناخت حقیقت این نباشد که حقیقت دور است، بلکه این باشد که بیش از اندازه به ما نزدیک می‌شود و چیزهایی را در وجودمان آشکار می‌کند که ترجیح می‌دهیم دست‌نخورده باقی بمانند. حقیقت تنها از ما نمی‌خواهد آن را تحسین کنیم؛ ما را دعوت می‌کند که تغییر کنیم.

از این رو، پرسش پایانی این مقاله دربارهٔ مردمان گذشته نیست. پرسش دربارهٔ خود ماست: اگر حقیقت امروز نه با شکلی آشنا، بلکه در صورتی ظاهر شود که پیش‌فرض‌هایمان را به چالش بکشد، جایگاه اجتماعی و فکری‌مان را بیازماید و از ما شجاعت تغییر بخواهد، آیا برای شناختنش به اندازهٔ کافی آزاد خواهیم بود؟